Creativiteit als toekomstkapitaal

Creativiteit vormt de basis van ons innovatieve denken en staat hoog in het vaandel van vaardigheden voor de 21ste eeuw. Als we het belangrijk vinden creativiteit bij kinderen te ontplooien, kunnen we niet anders dan ons realiseren dat leerkrachten (weer) ruimte krijgen om hun eigen creativiteit te ontwikkelen en in te zetten.

Inventiviteit van de leerkracht

Onderwijsmethodes zijn weloverwogen opgebouwd. Wat volgens voorgeschreven normen behaald moet worden komt stap voor stap aan de orde. Aan de ene kant is dat fijn, want het geeft duidelijkheid over leerdoelen en als het goed is ook over leerlijnen. Aan de andere kant is de valkuil van de methodes dat er voorbij gegaan wordt aan de inventiviteit van de leerkracht, de eigen creatiekracht. Creativiteit vormt de basis van ons innovatieve denken en staat hoog in het vaandel van vaardigheden voor de 21ste eeuw. Als we het belangrijk vinden creativiteit bij kinderen te ontplooien, kunnen we niet anders dan ons realiseren dat leerkrachten (weer) ruimte krijgen om hun eigen creativiteit te ontwikkelen en in te zetten. Goed onderwijs begint immers bij passie van de leerkracht!

intro art 5Creatieve kinderen ontstaan op creatieve scholen met leerkrachten die (weer) vrij denken en daar ook naar (mogen) handelen. Waarbij het niet in eerste instantie gaat om eenduidige uitkomsten, bewezen nut en genormeerde perfectie, maar om het ontginnen en aanwakkeren van een creatieve houding ten opzichte van leren en ook ten opzichte van lesgeven. We zeggen in onderwijsland regelmatig spelen is leren. Dat geldt ook voor de leerkracht. Maar hoe vanzelfsprekend is dat, welke leerkracht voelt ruimte en enthousiasme om leerstof vanuit een speelse samenhang op eigen wijze te benaderen en zelf te ontwerpen?

Afgelopen week werd ik gebeld door een schooldirecteur die vertelde dat ze zeer ongerust is over het feit dat haar team zich zo strak aan het voorgeschreven curriculum en de methodes houdt en dat er geen enkele ruimte, zin en durf meer lijkt te zijn om leerstof vanuit eigen creativiteit vorm te geven. Onder druk van ‘alles wat moet’ lijken passie, eigenheid en creativiteit in de koelkast te verdwijnen.

Creatief denken heeft te maken met het toestaan van onzekerheid, uitstellen van je oordeel, dingen op een andere manier zien, herschikken en combineren van niet voor de hand liggende elementen en openstaan voor het ongebruikelijke. Dat is lastig als je gewend bent te werken vanuit de overtuiging dat iets maar op één manier goed kan zijn en dat doelen alleen behaald kunnen worden langs methodes die hun nut hebben bewezen.

Ontdekken en ontrafelen vanuit intrinsieke motivatie

intro art 4Creativiteit doet een beroep op onze intrinsieke motivatie, gedreven door nieuwsgierigheid.In een eerder artikel ‘Vaardigheden voor de 21ste eeuw’ schrijf ik over atelier lerenAtelier leren is een intrigerende manier van leren waarbij vragen, antwoorden en oplossingen gevonden worden in het proces van exploreren, uitproberen en doen. Ontdekken en (samen) ontrafelen van vragen en deze goed leren formuleren zijn daar belangrijke aspecten van. Naast het analytische denken, oefent iets goed leren formuleren impliciet het nadenken over en gebruiken van taal. Met als bijkomend gevolg uitbreiding van taalbegrip en de woordenschat. Maar er is nog een andere reden waarom het ontdekken en ontrafelen van vragen en antwoorden belangrijk is: je leert uit een veelheid van gegevens een probleem te herkennen en formuleren. Dit oefenen kan spelenderwijs. Kunst en kunstzinnige werkvormen waarbij ontwerpen, ontwikkelen en uitvoeren centraal staan, kunnen daar een zinnige rol in spelen. (Ik schrijf hier uitgebreid over in mijn boek ‘Voorbij de Kaders’.)

In een tijd waar ontwikkelingen elkaar in rap tempo opvolgen beseffen we steeds meer dat er geen blauwprint van oplossingen voor toekomstige problemen bestaat. We zullen steeds beter moeten leren in een veelheid van aspecten onze weg te vinden. Dat vraagt om een creatieve onderzoekende houding waarbij we in staat zijn chaos te ontrafelen en uit te vinden waar problemen zitten en deze vervolgens helder te formuleren in open vragen. Open vragen zijn uitnodigend en heldere formuleringen helpen om vanuit je intuïtie en verbeelding te komen bij een oplossing.

Loskomen van garantiedenken en je op je gemak voelen met onzekerheid

Bij het woord creativiteit denken de meeste mensen aan brainstormen. Brainstormtechnieken zijn goed om intro art 1mensen te helpen op ideeën te komen. Ze voldoen niet om een creatieve geest te ontwikkelen. Creativiteit kent een vaardigheid- en een houding aspect die beide – op verschillende manieren – om ontwikkeling vragen. Voorwaarden om essenties van creativiteit te doorgronden zijn het toelaten van verbeelding, leren improviseren en erkennen van de rol en waarde van intuïtie. Leren je op je gemak te voelen met onzekerheid, het onverwachte. Ik noem dat loskomen van garantiedenken. Niets vind ik leuker dan leerkrachten daarin mee te nemen en samen met hen op andere denkvelden te komen. Te zien dat ze weer bij hun eigen bevlogenheid komen, verhalen vertellen en vanuit eigenheid ook vrijer met leerstof om durven gaan.

Creativiteit als toekomstkapitaal

Kinderen die nu op school zitten zullen in allerlei beroeps- en werkvelden terecht komen waarvan we nu nog geen weet hebben, of die misschien nog niet eens bestaan! Het is niet voor niets dat creativiteit door bedrijven als toekomstkapitaal wordt gezien. Ik ben ervan overtuigd dat het onderwijs meer en meer naar vormen van atelierleren toe zal gaan. Technologie en creativiteit hand in hand, waarbij basis-, zaak-, kunst- en ontwerpvakken met elkaar verbonden worden en plaats is voor essentiële gesprekken over leven en samenleven.

Het begint bij de passie van de leerkracht. Bij leerkrachten die samen met anderen een school maken waar een creatieve houding, innovatief denken en verbondenheid geademd worden. Dat is waar we bij AB3 voor gaan in het begeleiden van teams, geven van open trainingen en maken van projecten en studiedagen op maat. Zo gaan we ook aan de slag bij de school van bovengenoemde directeur.

Alexandra van der Hilst, auteur ‘Voorbij de Kaders – Kunst in leren’, pedagoge, van origine danser, choreograaf en theaterproducent. Ze is internationaal trainer en keynote speaker en richt zich op leer- en interactieprocessen waarbij creativiteit het uitgangspunt is.

www.deweijerdesign.nl